Description
Istoriya zolota: stanovlennya zhovtoho kol′oru vid antychnosti do s′ohodennya «ZHovtyy — m’yakyy, pryyemnyy i radisnyy kolir. Odnak, opynyvshys′ u tini, vin myttyu vtrachaye prynadnist′, a naymensha domishka robyt′ yoho brudnym, sumnym, potvornym i banal′nym», — Gete CHudozhn′o obramlena y istorychno dovedena odisseya zhovtoho kol′oru frantsuz′koho mediyevista Mishelya Pasturo opysuye ternystyy shlyach, yakyy vdalosya podolaty vsim vidtinkam zhovtoho, schob zapolonyty svit lyudyny. Vid pershych natil′nych malyunkiv teploho kol′oru vochry do skromnoho mistsya u povsyakdennomu zhytti YEvropy na mezhi XIX stolittya i bezkolirnoho isnuvannya v suchasnosti. Mandruyuchy YEvropoyu, Schidnoyu Aziyeyu, Indiyeyu, Afrykoyu i Pivdennoyu Amerykoyu, zhovtyy stav chastynoyu mystetstva, relihiyi, mody, literatury y nauky i vodnochas zalyshyvsya naymensh vyznanym. Suchasna YEvropa ne nadaye yomu osoblyvoho znachennya, ale tak bulo ne zavzhdy. Uves′ spektr yoho vidtinkiv — vid svitlych i teplych do temnych i sirchanych — harmoniyno lyahaye na istoriyu lyudstva. Svyaschennyy symvolizm chasiv antychnosti y demonichnyy vidtinok fal′shyvomonetnykiv, lytsariv, YUdy y Lyutsyfera. Imperators′kyy kolir Starodavn′oho Kytayu y indiys′kyy symvol schastya. ZHovtyy skriz′, i Pasturo vysvitlyuye bahatstvo yoho zachoplyvych obraziv iz vpravnistyu myttsya. CHomu varto prochytaty knyzhku «ZHovtyy. Istoriya kol′oru»? Napovnena mystetstvom, artefaktamy i dokazamy vazhlyvoyi roli zhovtoho kol′oru u svitoviy istoriyi. Istoriya material′noyi kul′tury kriz′ spektr kol′oru — vid zolota i sontsya do mantiyi YUdy — symvolu, yakyy zaplyamuvav yevreys′kyy narod. Odna iz seriyi podarunkovych vydan′ Laboratoriyi pro istoriyu kol′oru vid istoryka-mediyevista Mishelya Pasturo. Pro avtora Mishel′ Pasturo — profesor seredn′ovichnoyi istoriyi, ekspert iz zachidnoyi symvoliky, istoryk-mediyevist, heral′dyst, avtor vsesvitn′ovidomoyi seriyi knyh pro kol′ory. Akademik Mizhnarodnoyi akademiyi heral′dyky ta vitseprezydent Frantsuz′koho heral′dychnoho tovarystva (Société française d'héraldique). Z 1983 roku ocholyuye kafedru istoriyi zachidnoho symvolizmu (Chaire d'histoire de la symbolique occidentale) i ye dyrektorom doslidzhen′ u Praktychniy shkoli vyschych doslidzhen′ Sorbonny. Zdobuv pochesnyy stupin′ doktora Lozanns′koho universytetu v 1996 rotsi. Maye bahato publikatsiy na temu istoriyi kol′oriv, tvaryn, symvoliv i lytsariv Kruhloho stolu. Pyshe pro emblemy, heral′dyku, syhilohrafiyu i numizmatyku. TSytaty ZHovtyy — odyn iz pershych kol′oriv, yakyy lyudyna pochala vyhotovlyaty dlya zhyvopysu. Spershu vona malyuvala na svoyemu tili, potim na kaminni, skelyach, na predmetach chatn′oho vzhytku, zreshtoyu na stinach pecher. Pro pershi natil′ni malyunky nam ne vidomo nichoho. U kraschomu razi mozhna prypustyty, scho nanosyly yich hlynoyu i vykorystovuvaly dlya zachystu vid sontsya, chvorob, komach i navit′ temnych syl. Ochevydno, vony vykonuvaly sche y taksonomichnu funktsiyu — rozriznyaly spil′noty y klany, vstanovlyuvaly iyerarchiyu, pidkreslyuvaly vazhlyvi momenty y rytualy, rozriznyaly stati (chervona vochra dlya cholovikiv, zhovta — dlya zhinok?) i vikovi hrupy. Utim, tse vse til′ky zdohadky. Svitle volossya shlyachetnych dam i doblesnych lytsariv — yak i herby ta prapory — dovodyt′, scho u feodal′nu dobu do zhovtoho chasto stavylysya pozytyvno: vin asotsiyuvavsya ne til′ky iz zolotom i sontsem, a y iz chestyu, kurtuaznistyu, krasoyu i kochannyam. Vodnochas, yak i bud′-yakyy inshyy kolir, zhovtyy tezh mav u tohochasnych uyavlennyach bahato nehatyvnych aspektiv. I scho blyzhche my pidchodymo do kintsya Seredn′ovichchya, to riznomanitnishymy i chysel′nishymy vony stayut′. Z kintsya CHIII stolittya symvolika zhovtoho suttyevo pohirshylasya, naviyuyuchy zazdrist′, revnoschi, brechnyu, bezchestya i zradu. Dovoli bahato yak na kolir, scho tryvalyy chas nepomitno chovavsya v tini zolotoho. Persh nizh sprobuvaty z’yasuvaty prychyny takoyi zminy, zabud′mo pro bilyave volossya, ta vse odno lyshimosya u sferi tilesnoho: chas zoseredytysya na dvoch zhovtavych ridynach, yaki vydilyaye nash orhanizm — zhovchi ta sechi. ZHovtyy vvazhaly takozh kol′orom oshukanstva: u zhovtyy vdyahalysya ne til′ky oshukantsi, a y sami oshukani! Ale tse ne yedyna yoho nehatyvna konotatsiya. Fakty movy ta leksyka svidchat′, scho zhovtyy usyudy mav pohanu slavu. Frantsuz′koyu ta italiys′koyu «zhovtym» (jaune i giallo) nazyvaly zradnyka; u tohochasnomu anhliys′komu slenhu z’yavyvsya vysliv yellow dog («zhovtyy pes») na poznachennya lyaklyvoyi lyudyny, boyahuza, a yellow press («zhovta presa») z 1900-ch rokiv nabula znachennya «skandal′noyi presy». Schozhi ideyi prysutni i v inshych movach: nimets′koyu gelber Laune sein («buty v zhovtomu nastroyi») oznachaye «buty v kyslomu nastroyi»; niderlands′koyu gele verhalen vertellen («rozpovidaty zhovti istoriyi») — «brechaty». A same diyeslovo jaunir i frantsuz′koyu, i susidnimy movamy (to turn yellow; vergilben; ingiallire) maye nehatyvne zabarvlennya. Zvisno, u pryamomu sensi vono oznachaye «zhovtity», i trochy ridshe — «robyty zhovtym», ale chastishe zrynayut′ yoho perenosni znachennya, scho lyshayut′sya tak samo prynyzlyvymy, yak i v XVII ta XVIII stolittyach: «brudnytysya», «cherstvity», «znoshuvatysya», «starity», «plisnyavity», «hnyty» toscho. Ni suchasna, ni davnya mova ne vyyavlyaly sympatiyi do ts′oho kol′oru, yakyy spershu vrazhaye krassoyu, a potim duzhe shvydko vyhoryaye i brudnyt′sya. Vidhuk «Pasturo rozkryvaye znachennya kol′oru, zahlyblyuyuchys′ u kul′turni dzherela — vid istoriyi, odyahu y mifiv do mystetstva y etymolohiyi, i rozkryvaye roli, yaki kozhen kolir vidihravav u suspil′stvi», — Michael Prodger, The Times
