Bomond na krayu imperiyi: derzhava i stsena v radyans′kiy Ukrayini

Vvazhlyva monohrafiya istorykyni ta doslidnytsi teatru Meyhil Favler (u blyskuchomu perekladi ukrayins′koyu YAroslavy Strichy), vpershe vydanoyi University of Toronto Press u 2017 rotsi. V ukrayins′kiy redaktsiyi, scho pidhotovlena spil′no iz TSentrom mis′koyi istoriyi vydannya, avtorka doslidzhuye skladni stosunky mizh mystetstvom ta derzhavoyu v radyans′kiy Ukrayini u 1920–1930-ch rokach cherez kolektyvnu biohrafiyu myttsiv ta chynovnykiv, yaki tvoryly kul′turu u rozmayitomu seredovyschi CHarkova toho chasu. Holovni heroyi tsiyeyi knyhy — Les′ Kurbas, Mykola Kulish, Ostap Vyshnya — stvoryuvaly suchasnyy novators′kyy teatr na rivni naykraschych yevropeys′kych zrazkiv, prote yichni imena vse sche malovidomi i perebuvayut′ na marhinesach doslidzhen′. YAk tse stalosya? Meyhil Favler pyshe pro paradoksy radyans′koyi mystets′koyi kul′tury ta yiyi transformatsiyu: vid unikal′nych mystets′kych tsentriv na peryferiyi kolyshn′oyi imperiyi (zokrema u CHarkovi) do tsentralizatsiyi kul′tury u Moskvi; vid spil′noyi rozbudovy novoyi ukrayins′koyi kul′tury myttsyamy i chynovnykamy do «ob’yednannya svitu byurokratiyi ta svitu mystetstva», de «stersya rozryv mizh derzhsluzhbovtsyamy i sluzhytelyamy mystetstva, scho porodylo typazhi ofitsiynych myttsiv i chynovnykiv vid mystetstva v stalins′kych 1930-ch rokach». Systema, de «myttsi nabuvaly vladu zavdyaky stosunkam iz derzhavoyu, a derzhava nabuvala vladu, pidtrymuyuchy kul′turu» i ye tym svitom bomondu, «unikal′nym dlya Radyans′koho Soyuzu poyednannyam mystetstva y derzhaparatu, [de]… myttsi buly takymy vazhlyvymy, scho otrymuvaly i nayvyschi vidznaky, i v’yaznychni terminy abo kulyu v holovu.» «Ale peredovsim teatr — tse hra. Dlya toho schob dobre hraty na stseni, potribna spontannist′, chyst do improvizatsiyi i tvorchist′. SCHob dobre hraty pered publikoyu, treba buty hotovymy prozhyvaty emotsiyi ta ochikuvaty neochikuvane. Inakshe kazhuchy, planuvannya y kontrol′, yaki asotsiyuyut′sya v nas iz radyans′kym proyektom, nesumisni z dobroyu vystavoyu. Otzhe, svit teatru daye nam zmohu doslidyty paradoksy radyans′koyi mystets′koyi kul′tury: teatr za svoyeyu pryrodoyu — medium ne masovyy, ale v ti roky yoho stvoryuvaly dlya radyans′kych narodnych mas. Teatr — mistse spontannosti y hry, a v SRSR vin rozvyvavsya za dyktatury, yaka namahalasya vse splanuvaty y prokontrolyuvaty. Teatr predstavlyav navkolyshniy svit i vodnochas namahavsya yoho zminyty.»