Knyha na viyni

CHytannya pid chas viyny, propahanda i chudozhnya proza, shpyhuny i tsenzura: scho prychovuye knyha? Mao TSzedun buv bibliotekarem, Stalin — poetom i vydav virshi, Vinston CHerchyll′ vykorystovuvav putivnyk dlya planuvannya vtorhnennya u Norvehiyu, Ivlin Artur Sent-Dzhon Vo sluzhyv u mors′kiy pichoti y otrymav zvannya kapitana do toho, yak pishov u vidstavku, schob napysaty «Povernennya v Braydshed». Samotni sim'yi yshly do bibliotek, doky yichni ridni voyuvaly v okopach, a pid chas CHolodnoyi viyny obydvi storony vykorystovuvaly knyzhky, schob poshyryuvaty vlasne bachennya toho, yak slid keruvaty svitom. Zazvychay ne hovoryat′ pro knyhy i viynu v odnomu konteksti — pershi nalezhat′ do nayvydatnishych vynachodiv lyudstva, a druhi — do naystrashnishych. Ale tsi dvi temy tisno perepleteni mizh soboyu i knyzhky nadto chasto opynyayut′sya na peredoviy. Osoblyvo hostro tse vidchuvayet′sya v epochu suchasnych viyn. Profesor suchasnoyi istoriyi Endryu Pettigri vidkryvaye dyvovyzhni shlyachy, yakymy pysemna kul′tura — vid putivnykiv i naukovych prats′ do Bihhlza y Anny Frank — formuyet′sya pid vplyvom masshtabnych zbroynych konfliktiv. Knyzhky, yich avtory y chytachi voyuvaly ranishe i prodovzhuyut′ voyuvaty zaraz — vid Hromadyans′koyi viyny v SSHA do povnomasshtabnoho vtorhnennya rosiyi v Ukrayinu. Vony — smertonosna zbroya i nayperekonlyvishyy arhument dlya peremohy. CHomu varto prochytaty knyzhku «Knyha na viyni»? Prostezhuye dyvovyzhni shlyachy, yakymy pysemna kul′tura formuyet′sya pid vplyvom masshtabnych konfliktiv suchasnoyi epochy. Zavdyaky tochnomu istorychnomu analizu ta blyskuchiy prozi rozpovidaye pro sylu ta neodnoznachnist′ knyhy na viyni. Doslidzhuye rizni roli, yaki vidihravaly knyzhky u konfliktach po vs′omu svitu — rozrada chy instruktsiya, krytyka chy propahanda — yak zi vsiyeyu shkodoyu y korystyu knyzhky sformuvaly suchasnu viys′kovu istoriyu. Pro avtora Endryu Pettigri — doktor filosofiyi, profesor suchasnoyi istoriyi v Universyteti Sent-Endryusa. YE avtorom knyh The Library: A Fragile History, Book in the Renaissance i The Invention of News, vidznachenych premiyamy. Kolyshniy vitseprezydent Korolivs′koho istorychnoho tovarystva ta dyrektor-zasnovnyk Universal′noho katalohu korotkych nazv (Universal Short Title Catalogue). TSytaty: Pro tsinnist′ bibliotek: Biblioteky Berlina, Varshavy, Mins′ka, Myunchena, Kasselya, de zberihalys′ unikal′ni prymirnyky starodrukiv, noty, rukopysy, nikoly ne budut′ takymy, yak kolys′. Tak rozpovidayut′ istoriyu bibliotek na viyni: popry bezhluzde znyschennya, smilyvtsi namahayut′sya y dali hortaty storinky. Usi znayut′ pro biblioteky, yaki diyaly na stantsiyach londons′koho metro dlya tych, chto perechikuvav tryvohy. Po vs′omu sviti smilyvi bibliotekari na viyni idey nevtomno pratsyuvaly, schob uryatuvaty bibliotechni fondy vid bombarduvan′ i hrabunkiv. Koly taki vypadky splyvayut′ u pam’yati y skladayut′sya v istoriyu zruynovanych bibliotek yak lyuds′koyi ta kul′turnoyi trahediyi, u sertsyach bahat′och prokydayet′sya spivchuttya. Usi, chto chytayut′ tsi slova, tsinuyut′ knyzhky. My — lyudy knyhy. Pro rol′ knyzhok v tylu: Knyzhky vidihravaly vazhlyvu rol′ ne lyshe na fronti, a y u tylu. Bahato chto opynyvsya daleko vid svoyich cholovikiv, druzhyn, syniv i dochok — chtos′ buv hen-hen vid frontu, chtos′ merznuv v okopach. Lyudy, pozbavleni inshych rozvah, zvernulysya do knyzhok. Publichni biblioteky, yakych doty ne osoblyvo tsinuvaly, nareshti zaynyaly svoye mistse: zolota epocha vydavtsiv pochalasya navit′ popry pereboyi z postachannyam paperu. Usi uchasnyky viyny dokladaly nadzusyl′, schob zabezpechyty soldat knyzhkamy. Zavdyaky ts′omu vyhadaly deyaki z nayoryhinal′nishych drukovanych formativ stolittya. Nide knyzhku ne tsinuvaly tak, yak u tabori viys′kovopolonenych. Inodi literatura klykala molodych cholovikiv na smert′, inodi zmitsnyuvala duch okupovanoyi krayiny, ale zavzhdy bula vazhlyvoyu. Bayduzhe, yshlosya pro chudozhni, poetychni, istorychni knyzhky, atlasy chy analitychni materialy — rozuminnya vazhlyvosti knyzhok yak zasobu viyny podilyaly vsi uchasnyky viyny ta povstans′kych ruchiv. Navit′ ti, komu ne davaly dostupu do drukovanoyi presy, yak tse buvalo v postkolonial′nych konfliktach druhoyi polovyny XX stolittya. Pro vplyv knyzhok na real′nist′: Malo koly vdayet′sya vidstezhyty, naskil′ky syl′no konkretnyy tekst vplynuv na suspil′nu dumku v pevnyy chasovyy promizhok. Koly zh idet′sya pro viynu, real′nist′ vplyvaye na knyzhky tak samo syl′no, yak i knyzhky — na real′nist′. Ideyu, opysanu v knyzhtsi, mozhut′ pidchopyty y cherez kil′ka desyatylit′. Tozh skladno vyznachyty myt′, koly ideyu pryynyaly y poviryly v neyi. Odnak drukovani vydannya, bezperechno, doluchayut′sya i do formuvannya polityky, i do pidkydannya chmyzu v maybutnye vohnysche viyny. Mabut′, sche vazhlyvishymy knyzhky, hazety, lystivky y zhurnaly stayut′ zhodom, koly pidtrymuyut′ bazhannya bytysya pid chas viyny. Bum kulinarnych knyzhok nahaduye: chocha zhyttya chastyny lyudey radykal′no zminylosya cherez viynu, inshi zapam’yataly yiyi prosto yak dyskomfort, scho dodavsya do zvychnoho zhyttya. Ti, chto zalyshyvsya v tylu, prozhyvaly viynu oposeredkovano — cherez druziv i rodychiv na fronti chy pid bombarduvannyamy. Pro tsyu rozmayitist′ dosvidu my hovorytymemo nastupni p’yat′ rozdiliv. Tyl i front, knyzhky v zhyttyach pys′mennykiv, soldativ i domohospodarok, viys′kovopolonenych i pryskiplyvych chynovnykiv, yaki vporyadkovuvaly chytats′ki zvychky. Usi vidihraly yakus′ rol′ u zhytti knyzhok pid chas viyny. Pro chytannya pid chas viyny: Bahato lyudey kovtaly knyzhky: pro tse ochoche hovoryla vsim, chto buv hotovyy sluchaty, bibliotechna asotsiatsiya, yaka duzhe chotila, schob yiyi vyznaly vazhlyvym pid chas viyny nadavachem posluh. Pochalo chytaty bahato soldativ, evakuyovanych, zhinok iz ZHinochoyi zemlerobnoyi armiyi, robitnykiv — slovom, lyudey, yakym dovelosya zalyshyty domivky i pratsyuvaty deinde. Vodnochas 40 % lyudey, yaki vzyaly uchast′ v opytuvanni Mass Observation 1942 poku pro chytannya pid chas viyny, skazaly, scho staly chytaty menshe, chasto nabahato menshe abo y vzahali ne chytaly. Knyzhky staly neotsinennym dzherelom komfortu, ale komfortu, dostupnoho ne vsim. Vidhuky Nasychena, avtorytetna i nadzvychayno chytabel′na, knyha Endryu Pettigri spodobayet′sya kozhnomu, dlya koho, nezalezhno vid obstavyn, knyhy ye neviddil′noyu chastynoyu zhyttya. — David Kynaston, author of Till Time’s Last Sand Knyhy tvoryat′, viyny ruynuyut′. Prote «Knyha na viyni» demonstruye, naskil′ky nerozryvno vony zavzhdy buly pov'yazani mizh soboyu. Prosvitnyts′ka. — Judith Flanders, author of A Place For Everything Pettigri volodiye vynyatkovoyu erudytsiyeyu, a takozh uminnyam tonko vykladaty dumky ta navodyty perekonlyvi arhumenty. Yoho rozpovidi duzhe zachoplyuyut′. — Washington Post Bahata na detali kul′turna istoriya. — Kirkus