U tret′omu tomi «Istoriyi zaporiz′kych kozakiv» Dmytro YAvornyts′kyy (1855–1940) na bahatomu dokumental′nomu materiali v populyarniy formi avtor vsebichno vysvitlyuye istoriyu zaporiz′koho kozatstva. Knyha ye naypovnishym istorychnym doslidzhennyam, scho ochoplyuye period 1686–1734 rr. Pochynayet′sya vid Vichnoho myru, ukladenoho 1686 roku mizh Rosiyeyu ta Pol′scheyu. Rozpovidayet′sya pro vzayemyny Moskvy i Varshavy z Kryms′kym chanstvom, ekspansiyu moskovytiv na ukrayins′ki zemli cherez sporudzhennya svoyich fortets′, utysky kozats′kych vol′nostey. Retel′no vykladeni detali pro kozats′ki viyny proty busurman i torhivlyu Zaporizhzhya z inshymy narodamy. Zhaduyet′sya pro antymazepyns′ke y antymoskovs′ke povstannya Petryka, yakyy namahavsya za dopomohoyu tatar vidirvaty Ukrayinu vid Moskoviyi, scho zakinchylosya nevdacheyu, bunty stril′tsiv, dons′koho kozaka Kindrata Bulavina. Perechid het′mana Mazepy na bik shveds′koho korolya Karla CHII stav tsilkovytoyu nespodivankoyu dlya tsarya Petra I, ale peremoha ostann′oho pid Poltavoyu stala trahediyeyu ukrayins′koho narodu. Okremo rozpovidayet′sya pro krovoprolytne zdobuttya knyazem Menshykovym CHortomlyts′koyi Sichi. Takozh ni protektorat Turechchyny, ni protektorat Moskoviyi ne staly korysnymy dlya zaporiz′kych kozakiv, zmushenych poneviryatysya na chuzhyni...