Stepan Pushyk zavitav do YEvdokiyi YUrchak u pidhirs′ke selo Polyk, scho nad richkoyu Bystrytsya Nadvirnyans′ka, schob zapysaty vesil′nych pisen′. Ale vyyavylosya, scho zhinka zberehla u svoyiy pam’yati nabahato bil′she skarbiv: kazky, lehendy, perekazy, zahadky, prymivky, povir’ya… A naytsinnishe — istoriyu prykarpats′koho krayu CHCH storichchya, yaka vidobrazylasya na dolyach yiyi rodychiv, susidiv i vlasnomu zhyttyevomu shlyachu.
Mayzhe p’yat′ rokiv Stepan Pushyk pryyizhdzhav z Ivano-Frankivs′ka do Polyka y zapysuvav na mahnitofon YEvdokiyu YUrchak, a chasom i vona pryyizhdzhala do mista. Rezul′tatom stala knyzhka fol′klornych materialiv «Zolota vezha». Ale iz samoho pochatku v pys′mennyka zarodylasya ideya romanu z narodnych ust «Strazh-hora». Z ust YEvdokiyi YUrchak, yaka y stala proobrazom holovnoyi heroyini — Mariyi Marchak.
Pislya zhurnal′noyi publikatsiyi 1980 r. vprodovzh pershoho desyatylittya roman vytrymav try perevydannya, zdobuv chytats′ke zachoplennya y vyznannya u literaturnych kolach. Oles′ Honchar u svoyemu schodennyku pysav: «Povist′ z mahnitofona, ale yaka rich! Spravdi narodna. Spravdi mystets′ke doslidzhennya narodnoyi psycholohiyi. Rozum, dotepnist′, hlybyna i rozkutist′. Otse te, scho treba s′ohodni nashiy zaliteratureniy literaturi…». Uzhe v 1990 r. Stepan Pushyk stav laureatom SHevchenkivs′koyi premiyi.
Na zhal′, u 1980-ch rokach vse sche isnuvala sovyets′ka tsenzura, i, schob knyzhka vyyshla u svit, avtoram i redaktoram dovodylosya vyluchaty pevni rozdily chy pom’yakshuvaty okremi epizody, scho ne omynulo y «Strazh-horu». Prote 2004 r. Stepan Pushyk zrobyv novu redaktsiyu romanu. Same tsyu naypovnishu versiyu podayemo v nashomu vydanni.
